Kan je jezelf even voorstellen? Mijn naam is Marcel Aries, sinds 8 jaar neuroloog-intensivist bij het Maastricht Universitair Medisch Centrum+ (MUMC+). Mijn specialisatie is Hersenen-Zenuwen-Spieren. Ik heb veel ervaring met acuut zieke mensen die vanwege de ernst van hun letsels vaak ondersteuning van de intensive care nodig hebben en dan vooral in combinatie met mijn specialisatie.

Hoe kom je op het punt dat je jezelf Neuroloog-Intensivist mag noemen? Ik heb eerst de basisopleiding geneeskunde van 6 jaar gedaan, daarna 6 jaar specialisatie tot neuroloog. Toen heb ik een 2-jarig promotietraject gedaan op mijn specialisatie en vervolgens nog een 2,5 jaar specialisatie tot intensivist. Tegenwoordig houd ik mij ook bezig met preventie van hersenletsel (fietsen, voetballen) maar verdiep me ook in het voorkomen van opnames op de intensive care (door drugs, alcohol, geen vaccinaties, complicaties bij een complexe operatie).

Het lijkt dus eigenlijk logisch dat jij je bezig bent gaan houden met de fietshelm!
Tijdens mijn opleiding in Groningen UMC  (2005-2012) kwam ik op de trauma-afdeling regelmatig automobilisten tegen die zonder gordel (en met drank op) met hun hoofd door de voorruit waren gevlogen. Ik had vaak het gevoel: “Had nou maar niet dronken achter het stuur gezeten, minder hard gereden én had een gordel gedragen”. Gelukkig zagen we door de jaren heen dat er door BOB campagnes, irritante piepjes als je de gordel niet draagt en veiligere auto’s, minder hersentrauma’s door auto-ongelukken op de IC verschenen. Helaas werden het totaal aantal hersentrauma’s niet minder en dat kwam door fietsongevallen! Vaak is er aan de buitenkant aan die fietser niet veel te zien. Maar als we dan een scan maken van het hoofd zien we dat het binnenin een ravage is met blauwe plekken en bloedingen. Zo’n ongeluk kan ook door alcohol komen maar net zo goed door een  aanrijding met een auto, hond of een valpartij over een boomwortel. Een val is dan vaak head first en er is onherstelbare hersenletsel ontstaan. Samen met mijn collega’s dachten we dan: “Wat zou er gebeurd zijn als de fietser een helm had gedragen?” We zagen praktisch nooit een fietser die een helm had gedragen bij ons op de IC.

Wat was het moment om je in te gaan zetten voor het dragen van een fietshelm? Omdat de link tussen het oplopen van hersenletsel en het niet dragen van een helm zo duidelijk was ben ik mij bezig gaan houden met preventie. Behalve ik en mijn collega’s in het MUMC+ zagen nog vele artsen in het land de relatie tussen hersenletsel bij een fietsongeluk en het niet dragen van een helm. Met 80 van hen hebben we Artsen voor Veilig Fietsen (AvVF) opgericht.  
In het MUMC+ wilden we ook iets gaan doen. We dachten: “We moeten wel zelf het goede voorbeeld geven door een helm te gaan dragen”. We hebben vervolgens een actie opgezet waarbij we een helm voor een heel laag bedrag aan de medewerkers van het ziekenhuis aanboden. We hadden geen idee of het een succes zou worden en waren al blij met enkele tientallen. Maar het ging als een lopend vuurtje rond en werd een groot succes met 3500 helmen! Dat sterkte ons in de gedachte dat je met een goed initiatief veel kan bereiken.

Wanneer werd het voor jou duidelijk dat het niet alleen  om een medisch probleem maar ook een maatschappelijk probleem ging? Toen we de dag van de fietshelm gingen organiseren en in de cijfers doken, schrokken we enorm. Van de honderdduizend verkeersslachtoffers per jaar (die naar de spoedeisende hulp toekomen) is 70% fietser! Van die zeventigduizend fietsers lopen er vijftienduizend hersenletsel op. Vierduizend hiervan zijn kinderen en dit elk jaar weer opnieuw! Tegelijkertijd kwam in het nieuws dat Nederland aan de elektrische fiets ging met snelheden tot 25 kilometer per uur en als klap op de vuurpijl de introductie en grote populariteit van de fatbike die, opgevoerd, snelheden tot 60 kilometer per uur gaan.

Wat willen jullie bereiken met Artsen voor Veilig Fietsen? Niet alleen neurologen en intensivisten maar ook huisartsen, cardiologen en longartsen zagen dat we Nederland graag willen laten fietsen, maar dat moet dan wel op een veilige manier en om zo de trend van steeds meer fietsslachtoffers met hersenletsel te doorbreken. Eén van de speerpunten is het aanmoedigen van het dragen van een fietshelm. Samen met partners als de Hersenstichting, Veiligheidnl, ANWB, RAI BOVAG, Interpolis, Teamalert en Veilig Verkeer Nederland hebben we het betreffende ministerie kunnen bewegen een campagne genaamd ‘Zet ‘m op!’ te lanceren. De medewerking van de minister in deze is heel belangrijk om ook in de Tweede Kamer bewustzijn rond het thema fietshelm te creëren.

Zie jij een verband tussen de toename van hoofd- en hersenletsel onder fietsers en het groeiend gebruik van e- en fatbikes? We baseren ons hierbij op de cijfers van Veiligheid NL. Binnen de stijgende trend van fietsongevallen (met hersenletsel) zagen we eerst een toename van 50 en 60 plussers die, door de populariteit van fietsen met ondersteuning, een groot aandeel voor hun rekening namen. Maar nu zien we een steeds grotere groep 12 t/m 17 jarigen met meer en ernstiger letsel waarbij de invloed van de E-bike en fatbike natuurlijk een logische is.  We maken ons als artsen dan ook flink zorgen om de toename van hersenletsel in deze jongere leeftijdscategorie.

Kan je uitleggen wat hersenletsel anders maakt dan bijvoorbeeld een botbreuk of kneuzing en waarom is hoofdletsel vaak minder zichtbaar, maar potentieel veel ingrijpender? Een botbreuk heelt vanzelf met gips of met plaat, pen en schroeven en in het ernstigste geval kunnen we een stuk vervangen door middel van een prothese. Voor hersenletsel is dat totaal anders. Hersenen hebben heel weinig herstelcapaciteit. Wat kapot is, is kapot. Het herstel van hersenen kan niet met medicijnen beïnvloed worden. Via een operatie kan je niets repareren en alleen weghalen (dat willen we liever niet) en niet vervangen. En dan is er de langere termijn. Als iemand bij ons van de IC af gaat zien we die patiënt niet meer terug want die gaat naar een andere afdeling. Ik heb een fonds ‘Hersenstrijd’ en daardoor kom ik in contact met patiënten wat langer na hun ongeval. Als ik dan zie wat een ingewikkeld leven die mensen hebben. Ze zijn een andere persoon geworden, ze zijn 24 uur per dag met zichzelf bezig. Niet omdat ze dat willen maar omdat ze dat moeten. Het is een persoonlijke ramp, een familiaire ramp en eigenlijk ook een maatschappelijke ramp.
Als een fietser op zijn 23^e zoiets overkomt, volledig arbeidsongeschikt raakt en intensieve zorg nodig heeft, is dat een enorme kostenpost voor de maatschappij. We hebben het hier dus over vijftienduizend gevallen extra met hersenletsel. Deze mensen gaan door een hele nare periode heen of krijgen te maken met een permanente verslechtering van hun levenskwaliteit. We hebben het hier dus over vijftienduizend gevallen per jaar er bij met hersenletsel. Deze mensen gaan door of een hele nare periode heen of een permanente verslechtering van hun levenskwaliteit. 

Je vertelde dat ouderen vaak een fietshelm dragen voor hun tochtjes, maar als ze even met de fiets naar de bakker gaan, dan zetten ze hem niet op. Dit is een mindset probleem. Kan je daar jouw argumentatie tegenover zetten? Vanuit mijn persoonlijke ervaring zie ik dat veel ongelukken bij korte ritjes plaatsvinden. Als er dan een helm gedragen was, zou de stoeprand niet zo’n grote impact hebben gehad. Volgens VeiligheidNL vinden veel enkelvoudige fietsongevallen plaats tijdens alledaagse ritten in de directe woonomgeving, zoals boodschappen, schoolritten en woon-werkverkeer (https://www.veiligheid.nl/verkeer/fietsongevallen). Wij zetten toch ook niet de airbag uit als we naar de bakker gaan?
Het is dus een onverstandige keuze om op korte ritjes geen fietshelm te dragen, ook al is het misschien een beetje onhandig want: “Waar laat je de helm?”. Het is daarom ook belangrijk dat we de helm een onderdeel van de fiets laten worden. Ik ben zelf ook met een aantal partijen, waaronder een middelbare school in Heerlen en de TU-Eindhoven, aan het kijken wat er hiervoor ontwikkeld kan worden en hoop op innovatie op dit gebied.

Wat kan er volgens jou beter als je kijkt naar het aanbod/keuze van fietshelmen? Zo zijn veel helmen alleen online te koop of ontbreken in de winkeletalages. De fietshelm moet van achter in de fietsenwinkel naar voren en net als in Denemarken gewoon te koop zijn in een supermarkt of warenhuis. Gelukkig kan je hem tegenwoordig bij bijvoorbeeld de ANWB kopen en die zien de laatste tijd een enorme stijging in de verkoop. Qua keuze mag het accent meer van de racefietshelm naar de Urban helm die bij een persoonlijke stijlkeuze past en zo veel meer in het dagelijkse verkeer zijn plek vindt.

Is een goede helm duur? Natuurlijk zijn er verschillen in kwaliteit maar voor mij staat voorop dat elke goedgekeurde helm, ook al valt hij in een lagere prijsklasse, altijd nog veel en veel beter is dan geen helm! Wat ik wel belangrijk vind is dat de helm goed past en daarom pleit ik voor het passen en kopen in een fietswinkel. Elk hoofd is anders want de een heeft een staart en de ander een kort kapsel of een bos krullen. Mijn fietsenmaker verkoopt altijd een helm bij de fiets. De helm zit er gewoon bij!

Uiteraard dragen jij en jouw gezin ook een fietshelm? Mijn vrouw is ook dokter en ziet natuurlijk direct het belang. Ik heb kinderen  in verschillende leeftijdscategorieën en ze dragen allemaal een fietshelm.  Het is leuk om te zien dat de vriendinnen van een van mijn dochters ook een helm zijn gaan dragen door haar voorbeeld.

In de strijd tegen het roken zie je nare foto’s op pakjes sigaretten. Zou het helpen als de overheid een ‘in your face’ campagne zou voeren waarbij de gevolgen van het niet dragen van een fietshelm te zien zijn? De overheid kiest liever voor een positieve aanpak door middel van storytelling. Hersenen zijn ook een beetje abstract en soms zie je bij hersenletsel niets afwijkends aan de buitenkant van het hoofd. Het dragen van een helm door een BN’er als rolmodel heeft ook veel meer impact dan een arts die een nare foto laat zien.

Ben jij actief op Social Media? Ik ben bepaald geen influencer en post vooral op LinkedIn maar het verrast mij af en toe hoeveel mensen een post van mij lezen. Soms wordt er in een werkoverleg zelfs uit geciteerd en dan denk ik: “Het is toch niet alleen de buurman die het leest”.  Met Artsen voor Veilig Fietsen willen we vooral met bijvoorbeeld een goed opiniestuk beleidsmakers wakker schudden. Als artsen zien wij de gevolgen van het ongeluk en kunnen meedenken over oplossingen en preventie van ongelukken en letsels. En dan hebben we het uiteraard niet alleen enkel over de helm. We steunen ook projecten met snelheidsaanpassingen, goede zichtbaarheid, het verwijderen van obstakels en afleiding in het verkeer. Verkeersveiligheid hoort ons inziens echt bij de (preventieve) zorg. Als dat dan lukt om zo’n stuk in de krant te krijgen, zetten we het daarna op LinkedIn om ons bereik verder te vergroten. Ik wil niet te laagdrempelig worden en vooral op de inhoud zaken posten.

Je bent betrokken bij een Limburgse campagne om via een financiële prikkel gezinnen een fietshelm te laten dragen. Kan je daar wat over vertellen? En wat voor rol zie jij hierbij weggelegd voor scholen, bedrijven of bekende personen? Na de geslaagde actie om ziekenhuismedewerkers van een helm te voorzien zijn we twee campagnes gaan voeren om ouderen met korting een helm te geven. Beide keren hadden we 2000 helmen en waren we binnen een week klaar en dat was een groot succes. Sinds 2023 hebben we een campagne gericht op het hele gezin, waarbij we ook weer met een grote korting helmen mogen aanbieden (https://limburgfietshelm.nl/). Het blijft een uitdaging om mensen te bereiken met een campagne, want wij als artsen steken het beschikbare budget het liefst alleen maar in helmen, maar we zijn er achter gekomen dat marketing en PR ook heel belangrijk zijn. Op scholen is het ook dringen om aandacht te krijgen want er zijn meer campagnes over bijvoorbeeld ‘meer fruit eten’ of ‘beter slapen’. Ik denk dat influencers enorm kunnen helpen. Een Chantal Janzen of Suzan en Freek met een fietshelm op in de media heeft een grote impact.

Zou je voor een fietshelmplicht voor jongeren of een algemene fietshelmplicht zijn? Of een helmplicht voor jongeren en misschien ook wel ouderen op E- en fatbikes zoals nu in de Tweede Kamer wordt besproken? Binnen de Fietshelm Coalitie (AvVF, belangenverenigingen, fietsfabrikanten, verzekeraars, provincies) willen we nu nog op basis van vrijwilligheid proberen de fietsers via promotie te stimuleren om een fietshelm te dragen. Mocht blijken dat het aantal slachtoffers (onder kinderen) blijft stijgen, snappen we heel goed dat de politiek naar een helmverplichting gaat kijken.

Wat zou het schelen als heel fietsend Nederland aan de fietshelm gaat? Dat zou een enorme impact hebben op het jaarlijkse aantal van 15.000 slachtoffers met hersenletsel. een exacte schatting is moeilijk te maken maar ik hoop dan op een reductie van 50-70%. Wat een winst met zo’n simpele interventie!

Spreek je weleens buitenlandse collega’s over dit onderwerp? Zeker, en vaak krijg ik dezelfde reactie: “Wat geweldig dat jullie in Nederland zo veel gebruik maken van de fiets, maar waarom zetten jullie daar geen helm bij op?”

Zou je willen afsluiten met een ‘Call to action’? Wat mij betreft is het voor de fietsveiligheid 5 voor 12. De trend van alleen maar meer slachtoffers moet echt doorbroken worden! De fietshelm speelt hierbij een cruciale rol wegens de enorme impact van (vaak onherstelbaar) hersenletsel.. Elk initiatief om mensen een fietshelm op te laten zetten is goed en daarom steunen we het initiatief van ‘Hard Koppie’ van harte!.